Adaptacja

Adaptacja (od łacińskiego adaptare - przystosowywać) to przetworzenie utworu literackiego na utwór innego rodzaju literackiego lub innej sztuki. Najczęściej używa się tego określenia w stosunku do przeróbki utworu literackiego na film pełnometrażowy lub serial telewizyjny, a także przeróbki prozy na dramat.

Adaptację filmową, to jest opracowanie sztuki teatralnej, baletu czy powieści w wersji filmowej, nazywa się ekranizacją.

Jest to zjawisko stosunkowo nowe, właściwie dwudziestemu stuleciu, stworzone przez elektroniczne środki masowego przekazu, które stają się atrakcyjnymi przekaźnikami literatury.

Pierwsze adaptacje opracowano dla kina, posłużono się twórczością Dickensa i Puszkina; w Polsce wiele adaptacji filmowych przygotowano w okresie między wojennym i przez pierwsze dwadzieścia lat Polski Ludowej. Później częstsze stają się adaptacje telewizyjne: powieści lub rzadziej dramaty stają się podstawą filmów i seriali.

Inny rodzaj adaptacji stanowią przeróbki prozy na dramat, dokonywane na potrzeby teatru scenicznego lub telewizyjnego (na przykład Śledztwo według powieści Stanisława Lema). Ten rodzaj zaczął upowszechniać się w latach osiemdziesiatych między innymi z powodu zmniejszającej się polskiej twóczości dramatycznej.

Z literatury fantastycznej dokonano wiele adaptacji filmowych, dość wspomnieć o Mechanicznej pomarańczy, Łowcy androidów, Diunie, Kawalerii kosmosu, Wysłanniku przyszłości.

Można zaobserwować także zjawisko odwrotne, tworzenia powieści na podstawie znanych filmów; przykładem są Gwiezdne wojny.

Jarosław Zieliński

22 sierpnia 1999