Utopia
Utopia to gatunek literatury dydaktycznej prezentujący wizję wzorowo zorganizowanego społeczeństwa, którego mądrzy i szlachetni obywatele wspólnie pracują nad stworzeniem sprawiedliwego ustroju i opartych na wzajemnym szacunku stosunków międzyludzkich. Wizja ta kontrastuje z rzeczywistością wspólną pisarzowi i czytelnikom, stając się programem reform tej rzeczywistości.
Nazwa gatunku pochodzi od tytułu dzieła Thomasa Morusa Prawdziwie złota książeczka, równie pożyteczna jak dowcipna, o najlepszym urządzeniu republiki i on nowej wyspie Utopii z roku 1516. Podobne utwory powstawały już w starożytności. Charakter utopii ma druga część dzieła Ignacego Krasickiego Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki z 1776 roku, opowiadająca o pobycie bohatera na idealnie rządzonej wyspie Nipu.
Utopie powstają także w dwudziestym wieku, między innymi Utopia współczesna Williama Morrisa z 1905 roku i Ludzie jak bogowie Herberta George'a Wellsa z roku 1923.
Swoistą parodią utopii jest antyutopia, zwana też dystopią albo utopią negatywną. Jest to utwór, który pokazuje społeczeństwo pozornie doskonale zorganizowane, działające zgodnie z najnowszymi osiągnięciami nauki i techniki, w którym jednak władza ma charakter totalitarny, a tradycyjny system wartości i norm etycznych ulega destrukcji.
W dwudziestym wieku powstało wiele antyutopii, z których najsłynniejsze to Nowy wspaniały świat Aldousa Huxleya z roku 1932, 451 Farenheita Raya Badbury'ego z roku 1953, Rok 1984 George'a Orwella.
Źródło: Joanna Pyszny i Andrzej Zawada, Literatura XX wieku, Wrocław 1999, strona 211.
23 sierpnia 1999